Van afval naar grondstof: de kracht van composteren!

Composteren, wat is dat? 

Composteren is een biologisch proces waarbij micro-organismen en kleine ongewervelden plantenresten gaan verteren en omzetten tot waardevolle compost. Dit verteringsproces gebeurt onder gecontroleerde omstandigheden, waardoor het veel sneller verloopt dan in de natuur. Door te zorgen voor voldoende vocht, lucht en voedsel wordt de ideale omgeving gecreëerd voor de organismen die erin leven en werken. Op die manier verschilt compost van humus. Humus bestaat eveneens uit verteerde plantenresten, maar ontstaat spontaan en zeer langzaam door natuurlijke processen. 

Composteren loont 

Compost heeft tal van voordelen voor je tuin en wordt daarom ook wel eens het zwarte goud genoemd onder de tuinliefhebbers. Door compost in te werken in de bovenste laag van je bodem verhoog je het humusgehalte en creëer je een bodem rijk aan voedingsstoffen, waar je moesplanten of kleinfruit van kunnen genieten. De compost zelf zit ook nog eens vol nuttige micro-organismen die voor plantenwortels een gunstig milieu creëren, waardoor de plant weerbaarder wordt tegen ziekten. Een bodem die verrijkt is met compost is luchtiger, waardoor plantenwortels gemakkelijker hun weg vinden naar water en voedingsstoffen, en neemt beter water op en kan het langer vasthouden. Dit verbetert de sponswerking van je tuin en maakt deze beter bestand tegen droogte en hitte in de zomer. 

Wat mag er op uw composthoop? 

Het is belangrijk om te weten wat wel en niet thuishoort op een composthoop. Niet alle afval is geschikt en soms kan het zelfs een remmende werking hebben op het verteringsproces. 

Veel keukenafval is prima geschikt, zo hoef je over aardappelschillen en fruitresten, inclusief citrusschillen, niet te twijfelen. Hoewel vaak wordt gedacht dat citrusvruchten de compost te zuur maken, heeft dit in de praktijk geen negatieve invloed. Het is wel raadzaam om aardappelschillen dieper in de hoop te begraven om te voorkomen dat ze gaan uitdrogen of uitschieten. 

Producten zoals koffiedik en theeblaadjes zijn waardevolle toevoegingen omdat ze vol mineralen zitten die nuttige micro-organismen stimuleren. Let echter op met de verpakkingen. De meeste theezakjes en koffiepads bevatten kunststoffen en horen daarom niet op de composthoop. Dit geldt ook voor bioplastics tenzij deze expliciet is voorzien van het ‘OK-compost-home’-logo. 

Tuinafval vormt vaak de basis van een composthoop. Snoeihout, haagscheersel en verwelkte bloemen zorgen voor de nodige structuur en beluchting. Herfstbladeren verteren meestal vlot, al hebben stugge soorten zoals eiken- of beukenblad meer tijd nodig, deze kun je daarom het beste eerst verkleinen. Ga ook voorzichtig om met grasmaaisel, te veel gras kan namelijk leiden tot verstikking doordat het dikke plakken vormt. Meng het daarom altijd goed met droger, bruin materiaal.

Onkruiden kunnen eveneens gecomposteerd worden, al let je er best op dat je deze verwijdert voordat er zaden zijn gevormd. Let hierbij ook op met wortelonkruiden zoals haagwinde, zevenblad en heermoes. Deze vragen om een zeer hoge temperatuur (rond de 60°C) om hun groeikracht te verliezen, wat in een gewone compostbak niet altijd wordt gehaald.  

Wat mag niet op uw composthoop? 

Er zijn ook zaken die je strikt moet vermijden op je composthoop. Dierlijke producten zoals vlees, beenderen, zuivel en eierschalen zijn wettelijk verboden om thuis te composteren vanwege het risico op aantrekken van ratten en het verspreiden van nare geuren. Dit geldt ook voor mosselschelpen en uitwerpselen van vleeseters (zoals honden en katten), die bovendien ziektekiemen kunnen bevatten. Mest van planteneters of vogels is daarentegen wel bruikbaar.  

Inerte stoffen zoals zand, aarde of as dragen niets bij aan het proces en verminderen zelfs de kwaliteit van het eindproduct. Ook kurk, vetten, oliën en bewerkt timmerhout horen niet thuis op de composthoop.  

Wees tot slot voorzichtig met zieke plantendelen, hoewel de hitte in de hoop veel ziektekiemen doodt, is dit nooit volledig gegarandeerd. Om verspreiding van plantenziekten in je eigen tuin te voorkomen, kun je dit materiaal beter bij het gft-afval doen. 

Compostvat of compostbak? 

Vooraleer je kunt beginnen met composteren bekijk je welke manier van composteren het beste past bij jouw tuin. Standaard wordt aangenomen dat voor een tuin tot 400m² een compostvat volstaat om voldoende compost op te leveren. Is je tuin groter, dan is het aangeraden om meteen te starten met drie compostbakken van elk minstens 1m³ groot voor een voldoende grote opbrengst te garanderen. De keuze voor drie bakken en niet één maakt het mogelijk om tijdens het proces veel efficiënter te werken. Hier gaan we later nog verder op in. 

Een compostvat kun je gemakkelijk kopen in de winkel, denk hierbij aan winkels zoals Aveve, Hubo, Gamma of Brico. Heb je gekozen voor compostbakken dan kan je ervoor kiezen deze zelf te maken. Daarover vind je informatie in een ander artikel op deze website. Het is ook steeds mogelijk om kant-en-klare bakken te kopen. Zowel compostvaten als bakken zijn vaak tegen een voordelige prijs via de gemeente verkrijgbaar.  

Zelf composteren: hoe pak je het aan? 

Starten met composteren doe je best in de zomer of in het najaar. In deze periodes is er veel tuinafval beschikbaar en zorgen de warmere temperaturen ervoor dat het composteerproces goed op gang komt. In de winter ligt dit proces bijna volledig stil.  

De ideale locatie 

De beste plek om je compostbakken te plaatsen is een plek in halfschaduw. Te veel zon zal de hoop uitdrogen en een nadelig effect hebben op de werking van de organismen die erin leven. Een compostvat zet je beter in de zon. Let er bij het uitkiezen van een geschikte plaats ook voor op dat je vóór de bakken voldoende ruimte overlaat (minstens 1,5 m) om te kunnen draaien met de kruiwagen, materiaal te mengen en indien nodig te versnipperen. 

De juiste mix van groen en bruin materiaal 

Een goede composthoop bevat een ideale mix van groen en bruin materiaal. Het is daarom belangrijk om te weten waartoe je tuin- of keukenafval behoort.

De groene materialen bevatten veel vocht en voedingsstoffen, terwijl het drogere bruin materiaal door zijn luchtige structuur voor voldoende zuurstof in de mengeling zorgt. Voor een goed resultaat streef je best naar een verhouding van één derde groen en twee derde bruin materiaal. Omdat we in de zomer vaak een overschot aan groenafval hebben uit de moestuin of door het maaien van je gras, is het verstandig om in de winter en herfst alvast bruin materiaal, zoals droge bladeren of haagscheersel, te stockeren. Zo heeft u altijd een voorraad bruin materiaal om de ideale mengeling samen te stellen. 

Volgende tabel geeft een handig overzicht over hoe tuin- en keukenafval wordt opgesplitst in bruin- en groenmateriaal. 

Composteren met compostbakken 

Wie start met composteren in compostbakken, zal snel de efficiëntie ontdekken van het werken met 3 bakken. Het biedt niet alleen structuur, maar zorgt er ook voor dat het natuurlijke afbraakproces optimaal verloopt. Hier leest u stap voor stap hoe u van uw tuin- en keukenafval waardevolle compost maakt door gebruik te maken van compostbakken. Je kan zelf ook compostbakken maken. In dit artikel vind je ideeën. 

Composteren met een compostvat 

Als je hebt gekozen om te werken met een compostvat loopt het proces een beetje anders, maar de basisvoorwaarden blijven dezelfde. Hier plaats je de volledige bodemplaat best op tegels zodat deze niet kan wegzakken, maar laat tussen de tegels zelf dunne spleten over van zo’n 2 tot 5 centimeter. Dit is belangrijk want in de bodemplaat van het vat zitten gaatjes waardoor zowel lucht als bodemorganismen het vat kunnen binnendringen en overtollig water kan wegsijpelen.  

Wanneer is je compost voldoende rijp? 

Na zes tot negen maanden, afhankelijk van hoe goed het composteerproces is verlopen, kan je de gebruiksklare, rijpe compost oogsten. Rijpe compost ziet eruit als humus: een donkerbruine, kruimelige aarde die licht naar bosgrond ruikt. Wie wil testen of de compost echt rijp is, kan een kiemproef uitvoeren. Hiervoor meng je eenvoudig weg drie handen zand met één hand compost en zaai je er tuinkers in. Als de tuinkers binnen de normale drie tot vier dagen frisgroen bovenkomt, dan is de compost rijp en klaar voor gebruik in de tuin. 

Soms loopt er wel eens iets fout… 

Composteren is niet zo moeilijk, maar vraagt wel een beetje oefening. Zo kan het zijn dat er soms wel eens iets fout loopt tijdens het proces. Gelukkig is er altijd snel een oplossing voorhanden.  

Geen verandering 

Wanneer de hoop maar niet lijkt te zakken en er ook geen warmte ontstaat binnenin, dan kan dat verschillende oorzaken hebben. Vaak is de hoop te droog. Een duidelijk signaal hiervan is vaak de aanwezigheid van mieren en pissebedden die over de hoop heenlopen. In dat geval leg je de hoop best open, besproei je deze met water en meng je er vers grasmaaisel doorheen. Daarna sluit je de hoop gewoon opnieuw. Het helpt om de bak vervolgens af te dekken, bijvoorbeeld met droog gras of rabarberbladeren, om verdere verdamping tegen te gaan. 

Een stinkende geur 

Een stinkende composthoop wijst meestal op een te natte hoop en hierdoor een tekort aan zuurstof, waardoor een rottingsproces in gang komt. In dat geval leg je de hoop best open en meng je er droog en grof bruin materiaal doorheen. Tijdens het opnieuw opbouwen van de hoop kun je enkele stokken in het materiaal steken en deze nadien weer verwijderen. Deze gaten zorgen zo voor extra zuurstof tot diep in de hoop. 

Last van ratten 

Composteren wordt vaak geassocieerd met het aantrekken van ratten, maar met de juiste aanpak hoeft dit geen probleem te zijn. Ratten houden van warme plekken met voldoende voedsel, waar ze ongestoord hun jongen kunnen groot brengen, door hier slim op in te spelen zien zij jouw composthoop niet langer als de ideale verblijfplaats.  

De beste methode om geen ratten te hebben rond of in je composthoop is door ze niet te lokken. Gooi daarom zeker geen gekookt voedsel, vlees of vis op je composthoop, want deze verspreiden een sterk geur die ratten aantrekt. 

Ook de keuze van de locatie van je compostbak speelt een belangrijke rol, waar compostbakken vroeger vaak achteraan en verscholen in de tuin stonden, is het eigenlijk beter ze op een open en zichtbare plek te plaatsen. Ratten lopen niet graag rond in het zicht en zullen zo’n plek als onveilig beschouwen. Zet de bakken daarom niet tegen een schutting, muur of boom en verkies een plaats waar regelmatig mensen passeren. Haal ook mogelijke verstopplaatsen rond de bakken weg. Door de compost daarbij regelmatig om te keren creëer je verstoring, iets waar ratten absoluut niet van houden. Het helpt ook om de compost voldoende vochtig te houden, aangezien ze nood hebben aan een droge plek om hun nest te maken.  

Wie extra zekerheid wil, kan kiezen voor een volledig afgesloten compostbak uit kunststof. Die is duurder, maar voor ratten wordt het zo vrijwel onmogelijk om nog bij de compost te raken. Deze keuze vraagt wel wat extra aandacht tijdens het composteerproces. Doordat de compost niet langer rechtstreeks in contact staat met de bodem, kunnen nuttige organismen moeilijker hun weg vinden naar de compost. Daarom is het aan te raden om bij het overscheppen naar een volgende bak enkele scheppen halfverteerde compost van een andere composthoop (bijvoorbeeld die van een buur) toe te voegen. Die bevat al de nodige micro-organismen om het proces op te starten.